Областной проект «Мой край, мой лес - мая Айчына»

Цель проекта – воспитание патриотизма, уважения к своей родине через изучение истории своей семьи, “малой родины”, славных страниц прошлого, современных достижений Беларуси, уважение и почитание государственных символов, популяризации белорусского языка и национальной культуры.

Мероприятия по реализации областного проекта

«Мой край, мой лёс – мая Айчына»

Название мероприятия

Дата проведения

Место проведения

Ответственные

1.

Устный журнал «Символы большой и малой Родины»

13.03.2021

Средняя школа №1 г.Воложина

Битель А.И.

2.

Участие во Всебелорусской патриотической акции «Мы – граждане Республики Беларусь»

 

15.03.2021

Воложинский РЦК

Ярота Я.С.

3.

Экскурсия в войсковую часть № 30695 (посещение «Комнаты боевой славы», рассказ об истории и боевых традициях части)

Апрель (по согласованию с войсковой частью)

Войсковая часть № 30695

Рябцев Н.Н.

4.

Патриотическая акция «Вы победили – мы сохраним мир»

03 - 08.05.2021

 

Караник В.И.

5.

Практикум «Порядок неполной разборки и сборки автомата «АК-74» (в рамках учебно-полевых сборов)

Июнь (по согласованию с войсковой частью)

Войсковая часть № 30695

Рябцев Н.Н.

6.

Посещение учащимися памятных и знакомых мест Минской области, Республики Беларусь (“Линия Сталина”, “Курган  Славы”, мемориальный комплекс “Хатынь”, музей Великой Отечественной войны и т.д.)

Июнь – август 2021

 

Начальники оздоровительных лагерей,

родители (законные представители)

7.

Квест «Воложинщина славная моя»

Сентябрь 2021

Центр творчества детей и молодежи Воложинского района

Караник В.И.

8.

Диалоговая площадка «В объективе: Беларусь!»

 

Октябрь 2021

Средняя школа №1 г.Воложина

Классные руководители

9.

Круглый стол «Деятельность общественных объединений по формированию активной гражданской позиции, патриотическому воспитанию молодежи»

Ноябрь 2021

Средняя школа №1 г.Воложина

Ярота Я.С.

10.

Благотворительная акция «Чудеса на Рождество»

Декабрь 2021

 

Ярота Я.С.

11.

Спортивный праздник «Сила в единстве»

Январь 2022

Средняя школа №1 г.Воложина

Битель О.В.

12.

Уроки мужества

Февраль 2022

Средняя школа №1 г.Воложина

Классные руководители

13.

Молодежный КВИЗ «Беларусь туристическая»

Март 2022

Средняя школа №1 г.Воложина

Карачун А.В.

 

Посещение исторических и знаковых мест Беларуси

 

Беларусь в моем сердце

Невозможно жить без любви к своему дому, без гордости быть гражданином своей страны, без достоинства осознавать себя патриотом своей Беларуси. Чувство особой любви и тепла к своей Родине воспитанники оздоровительного лагеря "Планета детства" вложили в корзину цветов для любимой Родины, которую выполнили всем отрядом в творческой мастерской #ЛюблюБеларусь. 

 

Коллективное творческое дело "Мы желаем родной стране... ". Все вместе мы желаем родной стране мира, добра, процветания, любви!

 

Викторина «Я родным краем ганаруся» (подробнее)

 

В рамках акции "Беларусь в моем сердце" прошла интеллектуально-познавательная игра "Я ведаю Беларусь", в итоге которой ребята с огромным удовольствием поучаствовали в фотосессии "Мы с тобою - белорусы"

 

В оздоровительном лагере с дневным пребыванием "Планета детства" прошел спортивный час "За Беларусь". Ребята соперничали в спортивных состязаниях, получая задания из всех областей Беларуси. Пригодились не только ловкость и спортивная сноровка, но и краеведческие знания о нашей синеокой Беларуси. Ребята весело и познавательно провели время, получили много положительных эмоций и заряд здоровья.

 

Натхненыя Бацькаўшчынай

В рамках праздника, посвящённого Дню защиты детей, в школе прошел фестиваль рисунка «Натхненыя Бацькаўшчынай»

 

День пионерской дружбы

https://disk.yandex.by/i/TRH22hqYI1Fd1g

 

Быть достойными Великой Победы

https://disk.yandex.by/i/-MaDRPxKWnpe8A

https://disk.yandex.by/i/tQtMrsT11X1N6w

 

Благотворительная акция «Восстановление святынь Беларуси»

Духовно-нравственное воспитание детей и молодежи, подготовка их к самостоятельной жизни – есть важнейшая составляющая развития общества и государства. Эти нормы определены в народных традициях, нравственных проповедях, религиозной культуре и выступают как образцы, где сосредоточены лучшие черты, качества личности, нравственные эталоны. Республиканская благотворительная акция «Восстановление святынь Беларуси» реализуется с целью воспитания и развития у подрастающего поколения духовно-нравственных ценностей, основанных на традициях белорусского народа.
14 апреля 2021 года активисты 8 «Б» класса государственного учреждения образования "Средняя школа №1 г. Воложина" поддержали инициативу первого секретаря Воложинского РК ОО БРСМ В.П. Тихоновского и приняли участие в совместной трудовой акции по благоустройству и наведению порядка около святого источника "Крынічка" города Воложина.

 

Неделя памяти

История человечества хранит много скорбных дат и ужасающих деяний. Одной из самых ее страшных страниц стала история фашистских концентрационных лагерей. Концлагеря не зря получили название лагерей смерти, с 1933 по 1945 год через них прошло около 20 миллионов человек из 30 стран мира, из них около 12 миллионов погибли, при этом каждый пятый узник был ребенком. В память о погибших и выживших ежегодно 11 апреля во всем мире отмечается Международный день освобождения узников фашистских концлагерей.  Сохранить память о них священный долг каждого.

В преддверии этой даты в 5 «А» классе прошел урок памяти с участием сотрудников Воложинского краеведческого музея Ловчей Н.П. и Бобрик Н.В.. С замиранием сердца школьники слушали и смотрели презентацию о трагической истории сожженных деревень Воложинского района.

Учащиеся 5 «В» класса школы посетили музей средней школы №2 г.Воложина, на экскурсии которого учитель истории Петрович О.И. познакомила ребят с экспозицией музея, героическим прошлым наших земляков, трагическими страницами в истории Воложинщины.

Только сохраняя память о тех страшных событиях и отдавая дань уважения погибшим и выжившим в том аду людям, можно надеяться на то, что подобное больше никогда не повторится в человеческой истории.

 

Весенние каникулы: дела, поступки, акции

Каникулы – это не только  отдых, но и время для добрых дел.

На весенних каникулах члены волонтерского отряда «Доброе сердце» государственного учреждения образования «Средняя школа №1 г.Воложина» вместе с педагогом-организатором школы Ярота Яной Сергеевной посетили дошкольную группу Воложинского районного центра коррекционно-развивающего обучения и реабилитации. Через включение в совместную творческую и игровую деятельность ребята не просто организовали совместное занятие и провели игры, но и передали частичку своего доброго сердца, подарили улыбки и хорошее настроение.

Добрым делам не уступают и патриотические. Учащиеся школы приняли участие в Республиканской патриотической акции «Приди и поклонись» по увековечению и сохранению памяти защитников Отечества и жертв войны, которая прошла в рамках 78-ой годовщины со дня сожжения Хатыни, символа всех сожжённых белорусских деревень и сёл в годы Великой Отечественной войны. Трудовой десант провели активисты общественного объединения «Белорусская республиканская пионерская организация» у памятника Герою Советского Союза Щербина Василию Васильевичу — командира разведывательно-диверсионного партизанского отряда, действовавшего на территории Витебской и Минской областей.

Вахту памяти у мемориального знака в память о мирных жителях города Воложина, расстрелянных нацистами осенью 1942 года, организовали активисты общественного объединения «Белорусский республиканский союз молодежи».  Старшеклассники навели порядок возле памятника «Скорбящая мать» и мемориального знака,  отдали дань памяти и уважения погибшим мирным жителям. Всего за годы оккупации в Воложинском районе было уничтожено две с половиной тысячи жилых домов, разграблены промышленные предприятия, колхозы, школы, больницы. Но самыми тяжелыми и безвозвратными были человеческие потери. Каратели уничтожили в районе почти девять тысяч мирных граждан. На территории Воложинского района шестьдесят четыре деревни и сотни хуторов получили такую судьбу как Хатынь.Пока мы помним, мы живем. Пока живем, помним.

 

 

Экскурсія па гістарычных мясцінах горада Валожына

Праезд па вуліцах Горкага, Дзяржынскага, Савецкай да царквы Святых Канстанціна і Алены

 

-Добры дзень, паважаныя госці! Мы рады вітаць Вас на гасціннай валожынскай зямлі. Сёння мы правядзём для вас экскурсію па нашым родным горадзе, пазнаёмім з некаторымі помнікамі архітэктуры.

Першае  ўпамінанне  аб  паселішчы  Валожын  адносіцца  да  1400  года. У  адной  з  нямецкіх  хронік  згадваецца  мясцовасць  пад  назвай  “Flosscheyn”, цераз  якую  праходзілі  крыжакі  падчас  шматлікіх  рэйдаў  на  тэрыторыю  Вялікага  княства  Літоўскага. Сама  назва  “Flosscheyn”  не  нямецкага, а  старажытнабалцкага  паходжання, што  ў дакладным  перакладзе  на  сучасную  беларускую  мову  азначае  “гнаць  плыты”  і  “сплаўляць  лес”. Можна  меркаваць, што  мясцовае  насельніцтва  ў  сярэднявеччы  займалася  лесанарыхтоўкай  і  сплаўляла  сваю  прадукцыю  па  рацэ  Валожынцы, якая  з’яўляецца  прытокам  Іслачы,  а  апошняя—выхадам  да  Нёмана. Назва  “Flosscheyn”  з  цягам  часу  славянізавалася  і  стала  гучаць  па-сучаснаму—“Валожын”.

    Паводле  другога  меркавання, назва  нашага  горада  ўзнікла  ад  той  мясцовасці,  на    якой  ён  знаходзіцца.Старыя  людзі  памятаюць, што  яшчэ  паўсотні  гадоў  таму  балоты  ўшчыльную  падыходзілі  да  ўскраін  нашага  горада. Вось  такую  ўзгорыстую  забалочаную  мясцовасць  у  народзе  называлі  валажынай, што, магчыма, і  дало  назву  паселішчу.

      Яшчэ  адно  меркаванне  аб  назве  нашага  горада  звязана  з  прыгожай  легендай: даўным-даўно  жыў  у  нашых  краях  вельмі  працавіты  і  спагадлівы  да  людзей  хлопец. Доўга  прыйшлося  яму  папрацаваць, каб  стварыць  сабе  заможную  гаспадарку  на  мясцовых  няўрадлівых  землях.Толькі  пасля  таго, як  хлопец  стаў  сапраўдным  гаспадаром, ён  вырашыў  ажаніцца  з  мясцовай  прыгажуняй. Здавалася, што  шчасце  назаўсёды  пасялілася  пад  дахам  маладых  закаханых, але  здарылася  непапраўнае: гаспадыня  заўчасна  памерла. Доўга  гараваў  удавец,стаў  негаваркім  і  панурым, але  па-ранейшаму  не адмаўляў  нікому  ў  дапамозе. Далёка  разносіліся  чуткі  аб  добрым  волаце, здалёк      з’язджаліся  людзі  да   яго  падворка, вакол  якога  хутка  ўтварылася  невялікае  паселішча. Ці  доўгім  быў  век  нашага  героя , нам  невядома, але, калі  ў  гандляроў  пыталіся, адкуль  яны  прывезлі  на  кірмаш  такое  добрае  жыта, тыя  адказвалі: ”З  таго  месца, дзе  волат  жыў.” Хто  ведае, можа  ад  гэтага  “Волат  жыў”  і  ўтварылася  назва  мястэчка?

     Наступнае  паданне  таксама  тлумачыць  паходжанне  назвы  нашага  горада :з  Вільні  ганялі  ў  Мінск  валоў  прадаваць, а  ў  Валожыне  рабілі  папаску, бо  быў  там  вялікі  лес. Месца  аказалася  зручным  для  адпачынку  і  начлегу.Тут  пагоншчкі  спынялі  статак, пускалі  валоў  на  пашу, давалі  сабе  і  жывёле  перадыхнуць. Калі  прыходзіла  пара  працягваць  шлях, старэйшы  з  пагоншчыкаў  падымаў  сяброў  крыкам: ”Валы  жэнь! Валы  жэнь!”(“жэнь”—значыць  “гані”).

     Пасяленне, якое, магчыма, пачалося  з  карчмы  прадпрымальнага  гандляра, спачатку  называлі  Валыжэнь, і  толькі  з  цягам  часу  назва  ператварылася  ў  Валожын.

      Паводле  прывілею  вялікага  князя  Вітаўта, у  1407г.  Валожын  быў  падараваны  старосту  віленскаму  Войцаху  Манівіду. Потым  тут  правілі  князі  Валожынскія, аднак  барацьба  за  велікакняжацкі  прастол, у  якую  былі  ўцягнуты  пяць  братоў  Валожынскіх,  скончылася  для  іх  трагічна: у  1445г.  іх  пакаралі  смерцю  ў  Вільні, а  маёнтак  канфіскавалі ў  велікакняжацкі  скарб.

      У  1447г.  вялікі  князь  Казімір  Ягелончык  падараваў  Валожын  разам  з  усімі  землямі  трокскаму  ваяводзе  Яну  Манівіду, аб  чым  сведчыць  запіс  у  “Метрыцы  Літоўскай”. Ян  Манівід  апісаў  маёнтак  сваім  сынам—Яну  і  Войцаху. Апошні  заснаваў  у   мястэчку  парафіяльны  касцёл  і  пры  ім  школу. Войцах  Манівід  не  меў  нашчадкаў, таму  пасля  яго  смерці  ў  1475г.  маёнтак  зноў  перайшоў  ва  ўласнасць  караля  Казіміра.

     У  1483г.  Валожын  падараваны  князю  Васілю  Міхайлавічу  Вярэйскаму. Новы  ўладальнік  мястэчка  патраніруе  мясцовы  каталіцкі  касцёл, які  ў  1501г.  уваходзіць  у  віленскае  біскупства. У  1506г.  паселішча  пераходзіць  па  спадчыне  князёўне  Соф’і  Васілеўне  Вярэйскай  і  яе  мужу  Альбрэхту  Марцінавічу  Гаштольду, будучаму  віленскаму  ваяводзе  і  канцлеру  ВКЛ.  

      Пасля  смерці  адзінага  сына  А.Гаштольда  наваградскага  ваяводы  Станіслава  Гаштольда  ў  1542г.,  Валожын  у  чарговы  раз  становіцца  ўласнасцю  манарха, Жыгімонта I.  У  наступным  годзе  апошні  перадае  мястэчка  ў  пажыццёвае  валоданне  Соф’і  Вярэйскай, а  пасля  яе  смерці  ў  1549г.  Валожын  стаў  каралеўскім  маёнткам  Жыгімонта  Аўгуста.

      У  1567г.  Валожын  становіцца  ўласнасцю  новага  гаспадара—віленскага  ваяводы  Мікалая  Радзівіла  Рыжага. У  1614г.  гетман  ВКЛ  Крыштоф  Радзівіл  прадае  маёнтак  кашталяну  менскаму  і  жмудскаму  Аляксандру  Служку. У  гэты  час  Валожын  меў  3  вуліцы (Віленскую, Наваградскую  і  Польную)  і  рынак. У  1681г.  маршалак  надворны  літоўскі  Юзаф  Багуслаў  Служка  заснаваў  у  Валожыне  касцёл  і  кляштар  бернардзінцаў. Хутка  пры  кляштары  пачала  дзейнічаць  школа. У  адказ  на  заўзятае  пашырэнне  каталіцызму, у  1683г.  у  мястэчку  ствараецца  праваслаўнае  брацтва.

 

Канец вуліцы Дзяржынскага, пераезд на вуліцу Савецкую

 

Віленская вуліца (цяпер Савецкая) ішла ў накірунку на захад.

   У канцы вуліцы Віленскай на месцы крыжоў стаяла ратонда, высокі мураваны слуп, які вянчаў чыгунны каталіцкі крыж. Ратонда была пабудавана ў 1853 г. на ўшанаванне памяці 3065 жыхароў Валожына (1345 мужчын і 1720 жанчын), загінуўшых падчас эпідэміі халеры ў 1853 г., на ахвяраванні жыхароў і графа Тышкевіча. Пабудова павінна была таксама засцерагчы мястэчка ад наступных эпідэмій. У 1925 г. у склепе ратонды па вуліцы Віленскай былі перапахаваны рэшткі польскіх ваеннаслужачых, што загінулі ў савецка-польскую вайну 1920—1921 гг. Пасля аж да 1939 г. каля ратонды праходзілі ўсе ўрачыстасці з нагоды польскіх дзяржаўных святаў з удзелам войскаў.

 У пасляваенны час на тэрыторыі школы №1 у вялікім драўляным будынку размяшчаўся кінатэатр “Радзіма” да той пары, пакуль не быў узведзены на плошчы Свабоды будынак Дома культуры.

   На Віленскай нарадзіўся і працяглы час жыў паэт-самавук, фалькларыст і няштатны карэспандэнт “Нашай Нівы” Стары Улас (Уладзіслаў Пятровіч Сівы-Сівіцкі).

 

ЦАРКВА СВЯТЫХ КАНСТАНЦІНА І АЛЕНЫ

 Праваслаўны храм у Валожыне паявіўся пасля падаўлення царскімі ўладамі паўстання 1863—1864 гг.. У 1864 г. касцёл Святога Юзэфа быў пераасвечаны ў праваслаўны храм. Вернікі-каталікі звярнуліся да графа Тышкевіча, каб той дапамог вярнуць каталікам іх касцёл. Апошні сустрэўся ў Вільні з генерал-губернатарам Мураўёвым і дамовіўся з ім аб наступным: граф Тышкевіч выдае сродкі на будаўніцтва праваслаўнага храма ў Валожыне, пасля пабудовы якога каталікі могуць праводзіць набажэнствы ў касцёле Святога Юзэфа. Склалася так, што царква была пабудавана, але і пераасвечаны касцёл працягваў заставацца праваслаўнай царквой.

   Новы ж храм быў асвечаны ў імя святых вялікіх цароў і раўнаапосталаў Канстанціна і Алены 18 ліпеня 1866 г.. У 1875 г. пры Свята-Канстанціна-Аленінскай царкве існавала багадзельня.

   У 1876 г. царква была капітальна адрамантавана, пасля чаго быў распачаты збор ахвяраванняў на добраўпарадкаванне храма. У 1886 г. на сабраныя грошы ўся ўнутраная сярэдняя частка храма была абшытая дошкамі і пафарбавана алейнай фарбай. На столі над прастолам была зроблена размалёўка ў выглядзе голуба ў ззянні, што сімвалізаваў Святога Духа. Пад купалам іканапісец намаляваў Нерукатворнае аблічча Спаса з двума херувімамі па баках Яго.

   У першыя гады пасля асвячэння храма ў ім служыў айцец Іаан (Іван Андрэевіч Берман), вядомы беларускі этнограф і краязнавец, член імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства, аўтар этнаграфічнай працы “Календарь по народным преданиям в Воложинском приходе Виленской губернии, Ошмянского уезда”.

   Свята-Канстанціна-Аленінская царква—адзін з нямногіх праваслаўных храмаў Усходняй Еўропы, набажэнствы ў якім не перапыняліся з часу асвячэння да нашых дзён. Ні войны, ні рэвалюцыі не былі перашкодай для гэтага. Падчас Вялікай Айчыннай вайны настаяцелем тут быў айцец Міхаіл Бубен. У 1951 г. святар быў асуджаны на вялікі тэрмін пазбаўлення волі. А пасля, як пазапраўна рэпрэсіраваны, ён быў рэабілітаваны.

   У 1991 г. царкоўны прыход увабраў у сябе 26 населеных пунктаў, да самага аддаленага з якіх было 17 кіламетраў.

   Храм дайшоў да нашага часу ў сваім першапачатковым выглядзе, апошні раз капітальна рамантаваўся ў 1989 г.. На сённяшні дзень Свята-Канстанціна-Аленінская царква з’яўляецца ўнікальным помнікам драўлянага дойлідства яшчэ і таму, што яна—самы вялікі па плошчы драўляны праваслаўны храм Беларусі.

   Іканастас у царкве двух’ярусны: на першым паверсе змешчаны чатыры абразы, на другім—шэсць. Унутраныя сцены пафарбаваны алейнай фарбай і часткова распісаны. На званніцы, што размяшчаецца ў франтоннай частцы царкоўнага будынку—пяць званоў вагой ад 25 да 380 кг. Тры з іх былі набыты намаганнямі протаіерэя айца Дзімітрыя Агіевіча ў 1989 г.

   На царкоўным цвінтары знаходзяцца пахаванні чатырох настаяцеляў, пяці матухнаў і трох настаўніц царкоўна-прыходскай школы. Цвінтар абнесены моцнай каменнай агароджай.

   У 1995 г. падчас пастыркага візіту ў гонар 50-й гадавіны Вялікай Перамогі храм наведаў і адслужыў у ім літургію Свяцейшы Патрыярх Маскоўскі і Усяе Русі Алексій ІІ.

 

 Праезд  па вуліцы Савецкай

 

На сучаснай Савецкай захавалася яшчэ адна “польская” пабудова: у сучаснай краме “Сузор’е” некалі знаходзіўся ільнопрыёмны пункт мясцовага прадпрымальніка Рапапорта, якому належала яшчэ і электрастанцыя.

   На беразе возера да канца 70-х гадоў мінулага стагоддзя знаходзілася мясцовая пажарная часць. Яна была сфарміравана ў пачатку ХХ ст., у царскія часы была рэгулярная. У 1921—1939 гг. пажарная ахова была добраахвотная, але мела ў сваім арсенале пажарны аўтамабіль і мотапомпу. Кожны гаспадар быў абавязаны мець у сваім двары багры і заўсёды напоўненую бочку з вадой. У выпадку пажару ў любым месцы горада гаспадар быў абавязаны паставіць ёмістасць з вадой на калёсы і выязджаць разам з суседзямі на тушэнне пажара. Ігнараванне гэтага патрабавання сурова каралася (аж да зняволення ў лагеры ў Бярозе-Картузскай).

Па правым баку Віленскай - доўгі драўляны будынак (захаваўся ў перабудаваным выглядзе каля сучаснай крамы “Максім”), у якім да 1929 г. жыў яўрэй, а ў тым жа годдзе гаспадар здаў сваё былое жыллё ў арэнду валожынскай гміне і гарадскому суду, дзе гэтыя патрэбныя ўстановы “прапісаліся” да 1939 г..

   У сучасным будынку царквы “Крыніца жыцця” ў трыццатыя гады мінулага стагоддзя знаходзіўся склад кааператыўнай сельскагаспадарчай супольнасці “Rolnik”, дзе можна было набыць малатарні, веялкі (арфы), плугі, бароны і іншую сельскагаспадарчую тэхніку.

   За памянёным складам размяшчалася даволі папулярная сярод людзей рознага дастатку невялічкая крама Панасюка. Там прадаваліся школьныя падручнікі, сшыткі, кнігі (іх можна было браць для чытання, як у бібліятэцы), а таксама агнястрэльная зброя: паляўнічыя стрэльбы, пісталеты розных калібраў (галоўным чынам бельгійскай вытворчасці) і боепрыпасы.

Вуліца Віленская  была забудавана яўрэйскімі дамамі-крамамі ад вялікай натуральнай сажалкі, што з правага боку вуліцы, да плошчы,. Сажалку местачкоўцы называлі Возерам. Перад возерам знаходзіліся сялянскія двары, іх было няшмат, ды і яны там сям чаргаваліся з яўрэйскімі дварамі. Жыхароў вуліцы ў Валожыне называлі віленямі, але гэтая назва на яўрэяў не распаўсюджвалася.

   Па абодвух баках вуліцы шчыльна размяшчаліся дамы-лаўкі мясцовых яўрэяў, у большасці сваёй двухпавярховыя ці з мансардамі. У такой пабудове на другім паверсе знаходзіліся жылыя пакоі гаспадара, а на першым—крама ці майстэрня. На Віленскай такіх крамаў было больш за два дзесяткі. Галоўны іх профіль—прадуктова-галантарэйны, але былі і некалькі спецыялізаваных крамаў, адна з якіх гандлявала веласіпедамі, другая—абуткам вядомай у той час чэшскай фірмы “Bata”.

  У міжваенны перыяд Валожын меў прыкладна сем тысяч жыхароў, якіх абслугоўвалі пяць банкаўскіх устаноў. Тры банкі знаходзіліся на Віленскай: у будынку пошты (цяпер—дзіцячая бібліятэка)—паштовая ашчадная каса, на месцы магазіна “Садавіна-гародніна”—двухпавярховы будынак яўрэйскага банка, у сучасным будынку ўчастка тыпаграфіі—камунальная ашчадная каса.

 

Плошча  Свабоды

У  другой  палове  XVI—пачатку  XVIIст.  у  Валожыне  раз  на  тыдзень  праводзіліся  кірмашы  па  продажы  сельскагаспадарчай  і  рамесніцкай  прадукцыі. Гандлёвага  раду  на  плошчы  не  было, таму  гандляваць  дазвалялася  прама  з  калёсаў.У  супрацьлеглых  баках  плошчы  і  воддаль  стаялі  ўніяцкая  царква  (заснавана  Служкам  у  1710г.), касцёл, сінагога, а  таксама  крамы  заможных  гандляроў. Ад  плошчы  ў  розныя  бакі  ады-ходзілі  вуліцы. Бліжэй  да  плошчы  яны  былі  забудаваны  дамамі-лаўкамі  і  крамамі.     Дом – лаўка  ўяўляў  сабой  будову, якая  складалася  з  жылых  пакояў  гаспадара, яго  майстэрні  і  лаўкі. У  такіх  дамах-лаўках  жылі  шаўцы, краўцы, шапачнікі, пекары, цыруль-нікі  і  іншыя  рамеснікі. У  большасці  выпадкаў  дамы-лаўкі  былі  аднапавярховыя, і  толькі  ў  пачатку  XXст.  будавалі  цагляныя  двухпавярховыя.

      У  дробных  мястэчках  развівалася  пераважна  дробная  рамесніцкая  вытворчасць. Тут  звычайна  можна  было  сустрэць  рымараў, сядзельнікаў, гарбароў, шаўцоў, ганча-роў, сталяроў  і  нават  півавараў.

      Важнейшай  жа  галіной  рамяства  лічылася  кавальства. Паколькі  землі  вакол  мястэ-чка  былі  багатымі  на  балотную  руду, то  жыхары  прылеглых  да  Валожына  вёсак     

(Паніззе, Келевічы)  і  больш  аддаленых—Пруднікі, Яцкава, Вішнева  з  даўніх  часоў  за-ймаліся  здабычай, выплаўкай  і  апрацоўкай  жалеза.

      Шырока  распаўсюджанай  галіной  вытворчасці  на  Валожыншчыне  была  апрацоўка  дрэва. З  яго  рабілі  дыхтоўныя  вёдры, бочкі, цэбры, хатні  посуд  і  мэблю. Аб  гэтым         сведчаць  назвы  вёсак, а  пазней—вуліц  нашага  горада: Вялікія  і  Малыя  Бандары.

       Цяжкімі  і  жудаснымі  былі  для  Беларусі  вынікі  вайны  1654—1667гг..Насельніцтва   скарацілася  амаль  удвая. Калі  да  1648г.  у  Ашмянскім  павеце  налічвалася  30542  два-ры, то  пасля  вайны  засталося  толькі  15236, людскія  страты  складалі  130066  чалавек.

        Прадстаўнікі  шляхты  Ашмянскага  павета  адзначалі, што  іх  маёнткі  “да  апошняга  прыйшлі  да  ўбуйства”. Але  больш  за  ўсё  іх  хвалявалі  і  страшылі  выступленні  сялян. У  час  вайны  ў  Валожынскім  старостве  выступленні  сялян  супраць  мясцовых  феада-лаў  прынялі  вялікі  размах.

         Шляхта  настолькі  баялася  народнага  гневу, што  ў  1656г.  у  Ашмянах  на  павято-вым  сейміку  прынялі  пастанову  аб  прызначэнні  ротмістрам  Тобіяша  Комара  для  па-даўлення  выступленняў  сялян  у  Крэве, Лоску, Гародзьках, Валожыне, Забрэззі, Славен-ску  і  Пяршаях.

         Пасля  гэтых  падзей  мір  нядоўга  панаваў  на  нашай  зямлі. Новая  навала, Паўноч-ная  вайна, што  распрастала  свае  чорныя  крылы  над  Беларуссю, знішчыла  намаганні  працоўнага  люду  ў  справе  аднаўлення  гаспадаркі. У  гады  гэтай  вайны  паселішчы  Валожыншчыны  былі  моцна  разбураны. Шведы  спустошылі  маёнткі  ў  Валожыне, цал-кам  спаліўшы  палац  Служкаў, спалілі  вёскі  Капусціна, Дубіну, Воўкаўшчыну.

         У  1713г.  Валожын  перайшоў  ва  ўладанне  Даенгофаў  у  якасці  пасагу  дачцы  Служкі  Канстанцыі, якая  выйшла  замуж  за  паморскага  ваяводу Уладзіслава  Даенгофа. Дачка  ж  Уладзіслава  і  Канстанцыі  Тэрэза  стала  жонкай  князя  Юзэфа  Чартарыйскага, а  сын  Станіслаў  ажаніўся  з  дачкой  кракаўскага  кашталяна  Софіей  Сіняўскай. У  30-я  гады  XVIIIст.  князь  Станіслаў  памёр  у  Гданьску, не  пакінуўшы  дзяцей. Яго  багатая  ўдава  выйшла  замуж  за  князя  Аўгуста  Чартарыйскага, які  стаў  новым  уладальнікам  Валожына. У  1791г.  Станіслаў  Аўгуст  Панятоўскі, апошні  кароль  Рэчы  Паспалітай, перадаў  Валожын  Радзівілам, таму  што  Чартарыйскія  займалі  прарасійскую  пазіцыю. Пасля  другога  падзелу  Рэчы  Паспалітай  Радзівілы, новыя  гаспадары  мястэчка, трапля-юць  у  няміласць  да  Кацярыны II. Яна  забірае  ў  іх  Валожын  і  дорыць  за  добрыя  па-слугі  ў  яе  польскай  палітыцы  князю  Адаму  Чартарыйскаму.

      10  сакавіка  1803г.  Чартарыйскі  за  100  тысяч  чырвоных  злотых  прадае  Валожын  з  усімі  землямі  і  сялянамі  графу  Юзэфу  Тышкевічу. Апошні  стаў  уладальнікам  вёсак  Паніззе, Келевічы, Улазавічы, Багданава, Капусціна, Пруднікі, Бурнейкі, Банькава, Міцке-вічы, Бабровічы, Даўбені, Яцкава, Пагарэлка, Сакаўшчына, Замосце, Петрашунцы, Чарта-вічы.

 

Касцёл Святога Юзэфа

Пабудаваны па праекце А. Касакоўскага на месцы старога драўлянага кляштарнага касцёла, які згарэў у 1815 г. У 1864 г. зачынены расійскімі царскімі ўладамі і перабудаваны пад праваслаўную царкву. У 1921 г. храм зноў стаў каталіцкім. Пасля Другой сусветнай вайныцаркву зачынілі па загаду савецкіх улад. У будынку знаходзілася вытворчае памяшканне, размяшчаліся склады. Вернуты каталікам у канцы XX ст.

 

Касцёл уяўляе сабой манументальны цагляны прамавугольны ў плане будынак накрыты двухсхільным дахам. Трохнефавы, перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі. На галоўным фасадзе — порцік дарычнага ордара з шасцю пастаўленымі на кубічныя цокалі калонамі і трохвугольным франтонам. У нішах некалі стаялі велічныя скульптуры евангелістаў.

Інтэр'ер храма прасторны і напоўнены святлом. Галоўны алтар асвячоны ў імя Святога Іосіфа, маюцца яшчэ чатыры алтара паменш, захаваўся арган. Пад хорамі размяшчаўся сямейны магільны склеп Тышкевічаў, дзе быў пахаваны і заснавальнік храма І. Тышкевіч.

Побач з касцёлам асобна размешчана брама-званіца. Масіўная трохпралётная аркада з фігурнымі контрфорсамі па баках. У арках брамы навешаны тры бронзавыя званы.

 

Палац графа Тышкевіча

Палац графа Тышкевіча пабудаваны на беразе ракі Валожынкі ў 1782—1806 гг. паводле праекта  архітэктара А.Касакоўскага. Складаецца з галоўнага будынка і бакавых флігеляў, якія ўтвараюць прамавугольны паўадкрыты двор.

   З аднаго боку круты абрыў, далей—сярод зеляніны і дрэў відаць аранжарэя,разныя будынкі, альтанкі, масты і мосцікі. Вакол—ліпавы парк рэгулярнага тыпу са статуямі і морам трапічных раслін, кветак і дрэў. Усюды адчуваўся густ, багацце і клапатлівасць ва ўтрыманні пабудоў і раслін.

   Унутраная аздоба палаца і шматлікія творы мастацтва адрозніваюцца багаццем і ўменнем не толькі выбіраць, але і размяшчаць іх. У Тышкевічаў была багатая карцінная галерэя, вялікая калекцыя бюстаў і статуй невядомых скульптараў, кітайскія і японскія вазы, калекцыя агнястрэльнай зброі, фаля-рыстычная і нумізматычная калекцыі, вялікая бібліятэка.

У цокальным паверсе адміністрацыйнага будынка жылі парабкі. Сам адміністрацыйны будынак стаяў насупраць графскага палаца. Гэты будынак разам з палацам і цяпліцай утваралі палацава-паркавы ансамбль, за якім знаходзіўся парк. Адміністрацыйны будынак знешняй формай і архітэктурай не адрозніваецца ад палаца.

    Валожынскі маёнтак у час свайго росквіту меў гадоўлю пародзістых коней. Напэўна, з мэтай рэкламы конегадоўлі і эстэтычных меркаванняў граф Тышкевіч загадаў адліць з чыгуну скульптуру каня прыкладна ў ¾ натуральнай велічыні сярэдняга конскага росту. Гэты чыгунны конь быў устаноўлены перад палацам. Калі з часам конегадоўля ў маёнтку спынілася, то чыгунны конь аказаўся непатрэбны, і яго зацягнулі ў вялікае графскае гумно, што стаяла недалёка ад рэчкі (цяпер там будынак лясгаса). Вясной 1931 г. у гумне здарыўся пажар. Згарэла гумно поўнасцю, застаўся толькі чыгунны конь. Скульптура астыла, але ў яе адламаўся хвост. Праз некаторы час каня зацягнулі ў новае гумно, дзе ён прастаяў яшчэ гадоў дзесяць.

    У 1936—1937 г. , калі графскія ўладанні ўжо належалі войску, салдаты прыцягнулі з урочышча Пяслівіца агромністы камень-валун ледавіковага паходжання. Паставілі гэты бясформенны валун у тым месцы, дзе калісьці стаяў чыгунны конь, перад палацам. Да каменя прымацавалі бронзавы барэльеф Ю.Пілсудскага. У 1939 г. гэтую манументальную спараду знішчылі бальшавікі, а на тым месцы пахавалі некалькі байцоў Чырвонай Арміі, што загінулі 17 верасня. Зрабілі бетонную падстаў-ку, а на ёй невысокі бетонны абеліск з зоркай.

   Немцы ў 1941 г. скінулі абеліск з зоркай, але падстаўку не кранулі. Акупанты загадалі мясцоваму слесару Эдуарду Дамброўскаму прымацаваць каню хвост, а затым усталявалі яго на падстаўку. У пасляваенны час гэты чыгунны прыгажун спадабаўся камандзіру Беларускай ваеннай акругі, яго ціш-ком дэманціравалі і ўстанавілі ў Мінску перад будынкам штаба акругі. У час перабудовы валожынс-кія раённыя ўлады дамагліся, каб скульптура каня была вернута на сваё законнае месца.

 

 У 1925—1926 гг. граф Тышкевіч прадаў валожынскі палац корпусу памежнай аховы. На тэрыторыі палаца вайскоўцы пабудавалі дзве аднапавярховыя пабудовы для санчасці і кінатэатра, а над двухпавярховым графскім свіранам пабудавалі трэці паверх, дзе размясцілі казарму (на той час гэта быў адзіны трохпавярховы будынак у горадзе).

   У 1929 г. Валожын афіцыйна становіцца горадам, таму будынак былой графскай аранжарэі дапаўняюць дзвюма сіметрычнымі крыламі і размяшчаюць там староства.

   17 верасня 1939 г. стары граф Ян Тышкевіч быў захоплены ў Вялым супрацоўнікамі НКУС. Некаторы час ён сядзеў у падвале свайго былога адмінімтрацыйнага будынка ў Валожыне, а затым яго абмянялі з немцамі на вядомага нямецкага камуніста, якога выпусцілі з канцэнтрацыйнага лагера і дэпарціравалі ў СССР.

 

 

Брацкая магіла.

 

Фашисты уничтожили в районе около 8857 мирных граждан, вывезли на работу в Германию и концлагеря 1671 чалавек, 356 из них не вернулись  домой. 923 воложинца погибли на фрoнтах Великой Отечественной войны. 1021 воин и партизан из других регионов страны погибли в жестоких боях за освобождение многострадальной Воложинскoй земли. Они нашли себе здесь  вечный покой.

 

БУДЫНАК БЫЛОГА ЕШЫБОТУ (ІЕШЫВЫ)

Ешыбот (іешыву, яўрэйскую акадэмію рабінаў) заснаванаў у 1803 г. вядомы рабін  Хаім Валажынер (Валожынскі), які атрымаў благаслаўленне ад віленскага гаона Іліі, свайго настаўніка. Афіцыйна адкрыта навучальная ўстанова была ў 1806 г.. Функцыянавала навучальная ўстанова амаль да пачатку Другой сусветнай вайны. Пад кіраўніцтвам рабіна Хаіма ў вышэйшай духоўнай школе спачатку навучалася каля дзесятка юнакоў. Заможны рабін (акрамя спраў духоўных трымаў яшчэ шарсцяную мануфактуру) дбайна клапаціўся пра патрэбы слухачоў. Слава аб навучальнай установе хутка распаўсюджвалася, неўзабаве яўрэйская моладзь з усяго свету пачала з’язджацца ў Валожын. Тады гаспадар ешыботу звярнуўся да іншых яўрэйскіх абшчын, каб тыя сабралі шэкель (падатак з усіх яўрэеў на карысць кагалу) і фундавалі яго на будаўніцтва драўлянага будынка. Пазней “усім кагалам” здолелі ўзвесці двухпавярховы мураваны будынак з бібліятэкай.

  У школе існавалі строгія правілы. Сюды прымалі вучняў, якія праяўлялі асаблівыя здольнасці да спасціжэння талмудысцкай навукі. Слухачы ешыботу знаходзіліся на поўным матэрыяльным забеспячэнні. Выхаванцы штодзённа атрымлівалі гарачую ежу. Начавалі студэнты ў тых жа памяшканнях, дзе вучыліся, кладучыся спаць на драўляныя лавы.

   Кожны слухач быў абавязаны ўдзельнічаць у агульнай ранішняй малітве, якая пачыналася ў 8 гадзін. Затым наступаў час сняданку. Ад 10-й да 13-й гадзіны навучэнцы спасцігалі Талмуд. За ходам заняткаў пільна сачыў спецыяльны наглядчык. Затым чыталіся лекцыі па Талмуду. Пасля гадзіннага абеду зноў наступаў час малітвы, а затым заняткі працягваліся да 20-й гадзіны. Пасля вячэрняй малітвы вучні вячэралі, пасля чаго адстаючыя працягвалі навучанне да поўначы.

    Такі парадак існаваў нездарма: царская ўлада прызнавала высокую адукаванасць валожынскіх талмудыстаў, небеспадстаўна лічачы Валожын цэнтрам іудаізму ўсёй  Расійскай імперыі. Сярод  яўрэяў  Валожын называўся літоўскім Іерусалімам ці “Рымам усходніх яўрэяў”. Сюды прыязджалі вучыцца яўрэі з усяго свету: Еўропы, Амерыкі, Сірыі, Палесціны і нават Японіі. І ўсё дзеля таго, каб спасцігнуць старажытную мудрасць Талмуда і Торы. Выпускнікамі Валожынскага ешыботу былі вядомыя яўрэйскія пісьменнікі, рабіны, палітыкі і вучоныя-багасловы. Лішнім падцвярджэннем таго, што выпускнікі ешыботу былі аўтарытэтнымі багасловамі, з’яўляецца наступны факт: у наш час адна з галоўных сінагог Нью-Йорка мае найменне “Валожынская”.

   Пасля вайны будынак быў прыстасаваны пад рэстаран, потым да 2000 г. там была кулінарыя. Цяпер будынак былога ешыботу з’яўляецца маёмасцю грамадскага аб’яднання “Нацыянальна-культурная супольнасць яўрэяў у Беларусі”, якое плённа займаецца яго рэканструкцыей.

 

Праезд  па вуліцы Шчарбіны да СШ№2.

 

      У  першай  палове  XIX  ст.  мястэчка Валожын вядома  як  цэнтр  гандлю  жывёлай  і  сельска-гаспадарчай  прадукцыяй. Найбольшае  развіццё  атрымалі  мукамольная  вытворчасць, розныя  рамёствы, у  тым  ліку  хатні  выраб  тканіны, адзення, абутку, посуду, разнастай-нага  гаспадарчага  інвентару, апрацоўка  скуры, дрэва, металаў, будаўнічыя  і  рамонтныя  работы.

      У  час  Айчыннай  вайны  1812г.  Валожын  меў  важнае  стратэгічнае  значэнне  для  наступаючых  французскіх  войскаў, таму  што  ён  знаходзіўся  на  старажытным  тракце  Ашмяны—Гальшаны—Багданава—Вішнева—Пяршаі—Ракаў—Мінск. Валожын  не  раз  упамінаўся  ў  загадах  камандуючых  рускімі  і  французскімі  арміямі. Французскі  мар-шал  Л. Даву  імкнуўся  як  мага  хутчэй  захапіць  Мінск  і  перарэзаць  шлях  адступлення  рускай  арміі  Баграціёна, якая  мела  намер  прабіцца  праз  Валожын  на  Мінск. Генералу  Дорахаву  быў  аддадзены  загад  утрымліваць  Валожын, а  атаману  Платаву—Вішнева. Напалеон  разлічваў, што  Баграціён  5—6  ліпеня  будзе  ў  Валожыне, а  таму  загадаў  маршалу  Даву  падцягнуць  да  мястэчка  значныя  сілы. Баграціён  жа, разгадаўшы  пла-ны  праціўніка, змяніў  накірунак  адступлення.

      Рускія  войскі  пачалі  адступаць  на  Нясвіж, Мір  і  гэтым  самым  не  трапілі  пад  удар  французаў  у  раёне  Валожына. Каля  Вішнева  паміж  казакамі  Платава  і  францу-замі  адбылася  сутычка. Генерал  Дорахаў  утрымаць  Валожын  не  здолеў  і  ноччу  3  лі-пеня  пакінуў  мястэчка, узяўшы  накірунак  на  Сівіцу—Камень  і  Стоўбцы, дзе  7  ліпеня  злучыўся  з  галоўнымі  сіламі  2-й  рускай  арміі.

      4  ліпеня  маршал  Даву  заняў  Валожын, а  9  ліпеня  яго  войскі  ўвайшлі  ў  Мінск.

      Валожын  быў  вызвалены  ад  французскіх  захопнікаў  у  лістападзе  1812г..Але  насе-льніцтва  працягвала  гінуць  ад  голаду  і  эпідэмій  яшчэ  на  працягу  некалькіх  гадоў  пасля  вайны.

      Вялізарныя  страты  і  разбурэнні  нанесла  гарадам  і  мястэчкам  Беларусі  вайна  1812  года. Гэтым  тлумачыцца  адсутнасць  у  іх  буйных  прамысловых  прадпрыемстваў, а  та-ксама  невялікая  колькасць  насельніцтва  ў  пачатку  XIX  ст.  і  пазней. Так, напрыклад, у  Валожыне  ў  1803г.  налічвалася  2446  жыхароў, а  ў  час  вайны  і  пасля  яе  насельніцт-ва  зменшылася  настолькі, што  ў  1861г.  у  мястэчку  жыло  толькі  1535  чалавек.

 

Мемарыяльная пліта ахвярам фашызму на былым стадыёне.

Першыя дні акупацыі прайшлі для яўрэяў адносна спакойна, калі не лічыць тое, што у часе наступлення нямецка-фашысцкіх войскў у выніку пажару згарэла цэнтральная частка горада, заселеная выключна яўрэямі. Гэткім чынам, яўрэi страцілі вялікую частку свайго жылля. Акупацыйныя ўлады назначылі бургамістрам у Валожыне Пічкевіча (які да вайны, г. зн. да 1939 г., працаваў  аграномам у маёнтку Шапавалы графа Тышкевіча, (цяпер там масласырзавод)). Пічкевіч быў добра адукаваным чалавекам i назначэннем яго на пасаду бургамістра спрычыніўся той факт, што ён свабодна валодаў  нямецкай мовай. Маюцца звесткі, што Пічкевіч (у дзень захопу немцамі Валожына) намагаўся ў будынку НКУС знайсці нейкія дакументы (напэўна, кампраментуючыя яго як сакрэтнага супрацоўніка НКУС). Адшукаць тыя дакументы сярод параскіданых папер яму не ўдалося. Цераз некаторы час тыя дакументы знайшоў C.Typcкi, што амаль два гады скрываўся, а цяпер з'явіўся i прапанаваў акупантам свае паслугі. У выніку дзейнасці Турскага была адабрана група людзей каля трыццаці чалавек (яўрэяў i неяўрэяў) i на машыне завезена ў мясцовасць Ластая. У Ластаі тады знаходзіўся штаб нейкага нямецкага злучэння - дывізіі або корпуса. Людзей, якіх завезлі туды, на могілках расстралялі, у тым ліку i Пічкевіча. Пасля гэтай трагічнай падзеі бургамістрам стаў Typcкi. Typcкi жыў да 1939 г. у Валожыне. Меў чатыры дамы. Быў судовым абаронцам (не адвакатам). Мог выступаць у гэтай якасці толькі ў самай ніжэйшай судовай інстанцыі. Гэта былы афіцэр польскай дэфензівы. Ён быў добра знаёмы з многімі багатымі яўрэямі, а ўсе яўрэі ведалі яго. Вось цяпер, стаўшы бургамістрам, ён усю сваю злосць за вывезеную савецкімі ўладамі сям'ю абрушыў на яўрэяў. У першым са свaix загадаў ён пералічыў усё тое, што забаронена яўрэям, i загадау yciм яўрэям прышыць да вопраткі (у вобласці сэрца) спераду i ззаду круглую жоўтую латку дыяметрам 10 см з выявай лацінскай літары "J". подпіс пад загадам быў на нямецкай мове: "Kommissarische Burgermeister" i на польскай - "Komisaryczny burmistr" m. Wolozyna S.Turski. Яшчэ праз некаторы час было аб'яўлена аб утварэнні ў г. Валожыне яўрэйскага гета (Ghetto). Але Typcкi ўладарыў не доўга. Ён аказаўся хітрэйшым за свaix гаспадароў. Набраўшыся ад яўрэяў золата, ён кінуў сваю пасаду i ўцёк. Людзі бачылi яго пераадзетага ў сялянскую вопратку з торбачкай i граблямі на плячы, як ён ішоў па дарозе ў напрамку лесу.

Пад гета была занята частка горада, абмежавана вуліцамі - з паўднёвага боку вул. Шчарбіны i Першамайскай, з захаду - вул. Някрасава, з паўночнага боку - вул. Энгельса i Кастрычніцкім завулкам, з усходу- рэчкай Валожынкай. У гэткіх абрысах гета рабіліт i жылі да позняй восені. Дакладна нельга сказаць дату першага i масавага ix знішчэння, але ўжо былі першыя замаразкі. Значыць, гэта магло быць у другой палове лістапада 1941 г.

На тэрыторыі гета ставілі людзей у калону, куды ў асноўным падбіралі маладых i сярэдняга ўзросту. Пасля расказвалі, што калі ў калону станавіліся нямоглыя старыя разам са сваімі маладымі, то ix выводзілі з калоны i праганялі ў хаты. Было аб'яўлена, што калону павядуць у казармы (якія ў той час былі пустыя), каб там зрабіць уборку перад тым, як прыбудуць туды на размяшчэнне вайскоўцы. Сапраўды, калону павялі у вайсковы гарадок. Заперлі людзей у залу (здаецца, у вайсковым кінатэатры). Паліцаі вадзілі па восем чалавек на стадыён, дзе ix расстрэльвалі. Але немцаў-стралкоў было толькі чатырох i адзін камандзір. 3 вуліц, якія размешчаны на ўсход ад стадыёна, было добра відаць, як адбываўся акт экзекуцыі. Чатыром ча­лавекам загадвалі станавіцца на невялікай адпегласці насупраць карнікаў, а другія чатыры стаялі побач. Было відаць, як салдаты прыцэльваліся, а рука камандзіра была паднята ўверх. Адначасова з апушчэннем pyкi людзі падалі, i толькі пасля гэтага даходзіў гук выстралаў (залпу) з чатырох карабінаў (адлегласць назірання 300-400м). Пасля ставілі насупраць карнікаў наступных чатырох чалавек, а к гэтаму часу ужо паліцай падводзіў зноў восем чалавек. Нямногім адважным удалося ўцячы ад расстрэлу. Акцыя гэта прадаўжалася да абеду. Калі карнікі паабедалі, яны ўжо на стадыён не прыйшлі, а людзей, што засталіся ў зале кінатэатра, адвялі назад у гета. Тады гаварылi, што было расстраляна 200-250 чалавек. Каі ўжо вечарэла, паліцаі бегалі па вуліцах, сустрэўшы каго-небудзь з мужчын, загадвалі ісці закопваць расстраляных. Людзі, якія закопвалі расстраляных, расказвалі, што паліцаі, якія там былі на стадыёне, дастрэльвалі раненых.

Пасля першага масавага знішчэння яўрэяў у Валожыне тэрыторыю гета паменшылі.  3 усходняга боку мяжа гэта, як i раней, шла ля рэчкі. Паўднёвая мяжа засталася ранейшай. Заходняя мяжа таксама спачатку шла па Броварнай вуліцы (в.Някрасава), але, дайшоўшы да Крывой вуліцы (в.17-га Верасня), павярнула на ўсход i пайшла па гэтай вуліцы. Такім чынам, левы бок гэтай вуліцы быў ужо выклю­чан з гета. Дайшоўшы да рэчкі (прыток Валожынкі), мяжа гета павярнула на поўнач да Кастрычннікага завулка. Вуліца Крывая ў месцы павароту была перагароджана ўпоперак.. Вось у такіх межах гета праіснавала да вясны.

Другое масавае знішчэнне яўрэйскага насельніцтва адбылося прыкладна ў канцы красавіка 1942 года.

 З успамінаў сведкі: Акцыя другога знішчэння пачалася рана, як толькі пачало віднець. У гэты час мама была ўжо на дварэ, бо гэтай парой патрэбна даглядаць жывёлу. Пачуўшы, што на тэрыторыі гета адбываецца штосьці надзвычайнае, мама прыйшла ў хату i сказала, што там чуваць моцная гамана, стукі i выкрыкі (стрэлаў яшчэ не было чутна). Неўзабаве на вуліцы з'явіліся патрулі з салдатаў г. зв. Forstsehutzkommando (лясная ахова), якія сачылі, каб з гета цераз агароджу не мог ніхто ўцячы. У гэты ж час людзей у гета выганялі з хатаў i напраўлялі на даволі вялікі двор (раней там былі кавальскі i калёсны цэхі прамкамбіната). Там паставілі стол i загадвалі, каб людзі клалі на стол золата i іншыя каштоўныя рэчы. Некаторых, хто адмовіўся альбо не меў золата, расстрэльвалі тут жа ля стала. Пасля, групамі па 30-40 чалавек, гналі людзей на ўскраіну горада, дзе стаяў адасоблены пусты дом. Цяпер там вуліца Зялёная. Гэты дом калісці пабудаваў польскі вахмістр Яворскі. Перад домам загадвалі ўсім распранацца, пасля заганялі ў памяшканне, дзе i расстрэльвалі У другой палове дня гэты дом аблілі бензінам i падпалілі. Расказвалі відавочцы, што адзін малады мужчына, які схаваўся на гарышчы гэтага дома, калі дом ахапіла полымя, падняў чарапіцу ў даху i саскочыў на зямлю. Але яму ўцячы не ўдалося, бо дом быў акружаны карнікамі Да яго кінулася некалькі паліцаяў. Схапілі гэтага маладога чалавека і, узяўшы за pyкi i ногі, ўкінулi ў полымя. Знішчэнне прадаўжалася яшчэ амаль два тыдні. Шукалі людзей у памяшканнях. Выводзілі на двор i тут жа ix расстрэльвалі. Пасля трупы на фурманках звозілі наяўрэйскія могілкі i там закопвалі. Цяжка сказаць, якая колькасць людзей была знішчана гэтым разам. Але, напэўна, больш паловы існуючага гета, бо пасля гэтага гета стала зусім невялікае. Яно ўжо абмяжоўвалася вул.Кастрычніцкай i рэчкай Валожынкай i даўж. каля 400 м. Пакінулі ў асноўным спецыялістаў, якія акупантам былі яшчэ патрэбныя. Так, напрыклад, пакінулі сталяроў з сем'ямі, што працавалі ў сталярні, ды іншых спецыялістаў. У такіх межах гета праіснавала да жніўня 1942 года.

Аднойчы, гэта было пад вечар, калі я прыйшоў з работы (працаваў у сталярні), бацька сказаў, што трэба прывезці авёс, які быў ужо раней зжаты i ужо, напэўна, высах. Хацелася есці, але не было на гэта часу. Бацька ўжо запрог каня. Я ўзяў кусок хлеба i свежапасолены агурок, ускочыу на воз, i мы паехалі. Едучы яшчэ па нашай вуліцы, але ўжо пад'язджаючы да Кастрычніцкай вуліцы (па якой праходзіла мяжа гета), я заўважыў, што па Лтавай вуліцы (цяпер Чапаева) спускаецца уніз некалькі грузавых аўтамашын (тады гэта вуліца добра праглядалася, не было столькі будынкаў i дрэў, як цяпер). Амаль ніякай увагі я на гэта не звярнуў, бо ці мала куды ездзяць немцы. Едучы па Кастрычніцкай вуліцы ўздоуж гета, мы ўжо пад'язджалі к канцу вуліцы, як раптам з-за вугла дома паявіліся ўзброеныя людзі, якія беглі нам насустрач. Не звяртаючы на нас увагі, яны міналі нас i беглі далей уздоўж гета. У канцы вуліцы паявіўся вайсковец з пісталетам. Ён махнуў тым пісталетам, паказваючы нам, каб мы хутчэй выязджалі з гэтай нешырокай вуліцы. Бацька сцебануў каня пугай, i мы хутка выехалі на папярочную, даволі шырокую вуліцу (цяпер вул. Шчарбіны). Там мы убачылі, што на вуліцы з боку гета стаіць чатыры ці пяць грузавых аўтамашын i 10-15 узброеных людзей. Некаторыя з ix з пісталетаў стралялі ў вокны будынкаў гета. Крыху далей, ля самага маста, на высокім беразе ракі, ляжаў кулямётчык, які страляў уздоўж рэчышча. Праехаўшы мост, мы зразумелі, што апынулісяў непасрэднай блізкасці ля гета ў час акружэння яго карнікамі. Страляніна ўзмацнялася, а калі мы ўжо былі на полі i накладвалі авёс на воз, то пачулі некалькі гранатных выбухаў. Дамоў мы паехалі кружным шляхам, па іншых вуліцах. На наступны дзень людзей, сагнаных у мураваны будынак (былы склад), пагналі да гумна. Гумно стаяла на выгане паміж вуліцамі Кастрычніцкай i Пушкіна. Там гэтых людзей расстрэльвалі, а затым спалілі. Такім чынам, апошняя частка яўрэйскага насельніцтва г.Валожына была карнікамі знішчана. Але i гэтым разам пакінулі трох высокакваліфікаваных спецыялістаў з сем'ямі. Яны жылі ў трох дамах (вул.Шчарбіны), але ўжо без агароджды i без аховы. Толькі перад адступленнем у 1944 г. ix на грузавой машыне акупанты забралі.

  Мемарыяльная пліта у памяць аб растраляных фашыстамі мірных жыхарах была ўстаноўлена 2 ліпеня 2015 года

БУДЫНАК БЫЛОГА ЕШЫБОТУ (ІЕШЫВЫ)

    Ешыбот (іешыву, яўрэйскую акадэмію рабінаў) заснаванаў у 1803 г. вядомы рабін  Хаім Валажынер (Валожынскі), які атрымаў благаслаўленне ад віленскага гаона Іліі, свайго настаўніка. Афіцыйна адкрыта навучальная ўстанова была ў 1806 г.. Функцыянавала навучальная ўстанова амаль да пачатку Другой сусветнай вайны. Пад кіраўніцтвам рабіна Хаіма ў вышэйшай духоўнай школе спачатку навучалася каля дзесятка юнакоў. Заможны рабін (акрамя спраў духоўных трымаў яшчэ шарсцяную мануфактуру) дбайна клапаціўся пра патрэбы слухачоў. Слава аб навучальнай установе хутка распаўсюджвалася, неўзабаве яўрэйская моладзь з усяго свету пачала з’язджацца ў Валожын. Тады гаспадар ешыботу звярнуўся да іншых яўрэйскіх абшчын, каб тыя сабралі шэкель (падатак з усіх яўрэеў на карысць кагалу) і фундавалі яго на будаўніцтва драўлянага будынка. Пазней “усім кагалам” здолелі ўзвесці двухпавярховы мураваны будынак з бібліятэкай.

    У школе існавалі строгія правілы. Сюды прымалі вучняў, якія праяўлялі асаблівыя здольнасці да спасціжэння талмудысцкай навукі. Слухачы ешыботу знаходзіліся на поўным матэрыяльным забеспячэнні. Выхаванцы штодзённа атрымлівалі гарачую ежу. Начавалі студэнты ў тых жа памяшканнях, дзе вучыліся, кладучыся спаць на драўляныя лавы.

   Кожны слухач быў абавязаны ўдзельнічаць у агульнай ранішняй малітве, якая пачыналася ў 8 гадзін. Затым наступаў час сняданку. Ад 10-й да 13-й гадзіны навучэнцы спасцігалі Талмуд. За ходам заняткаў пільна сачыў спецыяльны наглядчык. Затым чыталіся лекцыі па Талмуду. Пасля гадзіннага абеду зноў наступаў час малітвы, а затым заняткі працягваліся да 20-й гадзіны. Пасля вячэрняй малітвы вучні вячэралі, пасля чаго адстаючыя працягвалі навучанне да поўначы.

    Такі парадак існаваў нездарма: царская ўлада прызнавала высокую адукаванасць валожынскіх талмудыстаў, небеспадстаўна лічачы Валожын цэнтрам іудаізму ўсёй  Расійскай імперыі. Сярод  яўрэяў  Валожын называўся літоўскім Іерусалімам ці “Рымам усходніх яўрэяў”. Сюды прыязджалі вучыцца яўрэі з усяго свету: Еўропы, Амерыкі, Сірыі, Палесціны і нават Японіі. І ўсё дзеля таго, каб спасцігнуць старажытную мудрасць Талмуда і Торы. Выпускнікамі Валожынскага ешыботу былі вядомыя яўрэйскія пісьменнікі, рабіны, палітыкі і вучоныя-багасловы. Лішнім падцвярджэннем таго, што выпускнікі ешыботу былі аўтарытэтнымі багасловамі, з’яўляецца наступны факт: у наш час адна з галоўных сінагог Нью-Йорка мае найменне “Валожынская”.

Будынак ешыботу быў пабудаваны ў 1806 г. Знаходзіўся на адлегласці 100 метраў ад былой рынкавай плошчы. Калі мець на ўвазе архітэктурныя асаблівасці, то найбольшую цікавасць прадстаўляе ўсходні фасад будынка, дзе вылучаецца цэнтральная частка з дзьвюма вітымі калонамі.

Пасля вайны будынак быў прыстасаваны пад рэстаран, потым да 2000 г. там была кулінарыя. Цяпер будынак былога ешыботу з’яўляецца маёмасцю грамадскага аб’яднання “Нацыянальна-культурная супольнасць яўрэяў у Беларусі”, якое плённа займаецца яго рэканструкцыей.

 

 

Віленская вуліца

 Віленская вуліца ішла ад паўночна-заходняга кутка плошчы ў накірунку на захад. Яна была забудавана яўрэйскімі дамамі-крамамі да вялікай натуральнай сажалкі, што з левага боку вуліцы. Сажалку местачкоўцы называлі Возерам. Далей за возерам знаходзіліся сялянскія двары, іх было няшмат, ды і яны тамсям чаргаваліся з яўрэйскімі дварамі. Жыхароў вуліцы ў Валожыне называлі віленямі, але гэтая назва на яўрэяў не распаўсюджвалася.

У міжваенны перыяд Валожын меў прыкладна сем тысяч жыхароў, якіх абслугоўвалі пяць банкаўскіх устаноў. Тры банкі знаходзіліся на Віленскай: у будынку пошты (цяпер—цэнтр дзіцячай творчасці)—паштовая ашчадная каса, на месцы магазіна “Садавіна-гародніна”—двухпавярховы будынак яўрэйскага банка, у сучасным будынку ўчастка тыпаграфіі—камунальная ашчадная каса.

   У накірунку да Возера па абодвух баках вуліцы шчыльна размяшчаліся дамы-лаўкі мясцовых яўрэяў, у большасці сваёй двухпавярховыя ці з мансардамі. У такой пабудове на другім паверсе знаходзіліся жылыя пакоі гаспадара, а на першым—крама ці майстэрня. На Віленскай такіх крамаў было больш за два дзесяткі. Галоўны іх профіль—прадуктова-галантарэйны, але былі і некалькі спецыялізаваных крамаў, адна з якіх гандлявала веласіпедамі, другая—абуткам вядомай у той час чэшскай фірмы “Bata”.

Спецыялізаваныя крамы знаходзіліся ў асобных будынках насупраць возера (цяпер там будынак старой аптэкі і жылыя дамы).

Побач, на тым жа баку вуліцы, яўрэй-гандляр трымаў краму, дзе можна было набыць скуры: хром, шаўро, юфт, скуры для падэшвы і сцелек. Гаспадар крамы таксама прымаў заказы на пашыў абутку, але сам яго не шыў, толькі здымаў меркі.

   У сучасным будынку царквы “Крыніца жыцця” ў трыццатыя гады мінулага стагоддзя знаходзіўся склад кааператыўнай сельскагаспадарчай супольнасці “Rolnik”, дзе можна было набыць малатарні, веялкі (арфы), плугі, бароны і іншую сельскагаспадарчую тэхніку.

   За памянёным складам размяшчалася даволі папулярная сярод людзей рознага дастатку невялічкая крама Панасюка. Там прадаваліся школьныя падручнікі, сшыткі, кнігі (іх можна было браць для чытання, як у бібліятэцы), а таксама агнястрэльная зброя: паляўнічыя стрэльбы, пісталеты розных калібраў (галоўным чынам бельгійскай вытворчасці) і боепрыпасы.

   Калі рухацца ад крамы Панасюка далей у бок возера па левым баку Віленскай, то можна было амаль адразу натрапіць на доўгі драўляны будынак (захаваўся ў перабудаваным выглядзе перад сучаснай крамай “Максім”), у якім да 1929 г. жыў яўрэй, а ў тым жа годдзе гаспадар здаў сваё былое жыллё ў арэнду валожынскай гміне і гарадскому суду, дзе гэтыя патрэбныя ўстановы “прапісаліся” да 1939 г..

   На беразе возера да канца 70-х гадоў мінулага стагоддзя знаходзілася мясцовая пажарная часць. Яна была сфарміравана ў пачатку ХХ ст., у царскія часы была рэгулярная. У 1921—1939 гг. пажарная ахова была добраахвотная, але мела ў сваім арсенале пажарны аўтамабіль і мотапомпу. Кожны гаспадар быў абавязаны мець у сваім двары багры і заўсёды напоўненую бочку з вадой. У выпадку пажару ў любым месцы горада гаспадар быў абавязаны паставіць ёмістасць з вадой на калёсы і выязджаць разам з суседзямі на тушэнне пажара. Ігнараванне гэтага патрабавання сурова каралася (аж да зняволення ў лагеры ў Бярозе-Картузскай).

   На сучаснай Савецкай захавалася яшчэ адна “польская” пабудова: у сучаснай краме “Філін” некалі знаходзіўся ільнопрыёмны пункт мясцовага прадпрымальніка Рапапорта, якому належала яшчэ і электрастанцыя.

На Віленскай нарадзіўся і працяглы час жыў паэт-самавук, фалькларыст і няштатны карэспандэнт “Нашай Нівы” Стары Улас (Уладзіслаў Пятровіч Сівы-Сівіцкі).

Амаль побач знаходзіцца пабудаваная ў 1866 г. без адзінага цвіка царква Святых Роўнаапостальных Канстанціна і Алены. Храм з’яўляецца помнікам архітэктуры драўлянага дойлідства, у 2007 г. паводле апытання насельніцтва прызнаны адным з сямі “цудаў Міншчыны”.

Пра Валожын у 30-я гады існавала жартоўная прыпеўка:

     Валожын—гэта месца цуднае,

   Ёсць два гатэлі, але абодва Брудныя,

Адзін бурмістр, і той Швед,

Адзін Поляк, і той жыд.

У гэтым фальклорным творы вельмі якасна і трапна выкарыстана гульня слоў: уладальнікам гатэляў быў чалавек з прозвішчам Брудно (адзін гатэль стаяў на Віленскай, на яго падмурку цяпер стаіць двухпавярховы драўляны жылы дом), Швед займаў пасаду бурмістра (старшыні магістрата), яўрэй Поляк валодаў у горадзе вадзяным млыном і тартакам (лесапільняй).

   У самым канцы вуліцы Віленскай на месцы крыжоў стаяла ратонда, высокі мураваны слуп, які вянчаў чыгунны каталіцкі крыж. Ратонда была пабудавана ў 1853 г. на ўшанаванне памяці 3065 жыхароў Валожына (1345 мужчын і 1720 жанчын), загінуўшых падчас эпідэміі халеры ў 1853 г., на ахвяраванні жыхароў і графа Тышкевіча. Пабудова павінна была таксама засцерагчы мястэчка ад наступных эпідэмій. У 1925 г. у склепе ратонды па вуліцы Віленскай былі перапахаваны рэшткі польскіх ваеннаслужачых, што загінулі ў савецка-польскую вайну 1920—1921 гг. Пасля аж да 1939 г. каля ратонды праходзілі ўсе ўрачыстасці з нагоды польскіх дзяржаўных святаў з удзелам войскаў.

У пасляваенны час на тэрыторыі школы №1 у вялікім драўляным будынку размяшчаўся кінатэатр “Радзіма” да той пары, пакуль не быў узведзены на плошчы Свабоды будынак Дома культуры.

 

КАСЦЁЛ СВЯТОГА ЮЗАФА

   У 1806 г. уладальнік Валожына граф Юзаф Тышкевіч распачаў будаўніцтва мура-ванага касцёла паводле праекта архітэктара А.Касакоўскага. Прыкладна цераз дзе-сяць год касцёл быў пабудаваны. 2 сакавіка 1816 г. храм быў асвечаны ў гонар Свя-тога Юзафа ксяндзом-канонікам Інфляндскім Тадэвушам Навіцкім.

   Касцёл пабудаваны ў класічным стылі. Магутны шасцікалонны порцік дарычнага ордэра вызначае галоўны фасад пабудовы,надаючы яму манументальнасць, у той час як бакавыя фасады маюць пласкасны характар і дэкарыраваны невялікім набо-рам архітэктурных дэталяў. Месцазнаходжанне касцёла на вуглу плошчы, каля пера-сячэння з магістральнай вуліцай Валожына, робіць яго прыкметнай дамінантай на-шага горада.

   Ажурная брама-званніца ў выглядзе трох арак, якія абрамляюць трохчвэртныя ка-лоны, уверсе завяршаецца франтонам, працягваючы тым самым архітэктурную тэму класіцызма, распачатую касцёлам. Мяркуюць, што брама-званніца была пабудавана прыкладна ў 1830 г.. Яна мела тры званы з надпісамі на лацінскай мове: “SOLI DEA GLORIA fecit Gotlib. Sumptu et gratia Domini Aegidii de Radyna. A.D. 1808”, “Soli Dea Gloria. Me fecit B.F. Anno 1698” і “Jesus et Maria Sonet cordibus nostris, 1747”. Пры браме стаяў невялікі домік для пробашча.

   Даўжыня касцёла 57 метраў, шырыня—18. У фасадзе касцёла знаходзяцца чатыры нішы, у якіх размяшчаліся скульптуры евангелістаў. У верхняй частцы фасаду таксама была скульптурная выява біблейскага зместу (ахвяра Ісаака). Над франтонам знаходзіліся скульптуры Веры, Надзеі і Любові.

                                                                                                                 

   Пры ўваходзе ў касцёл знаходзіліся хоры з вялікім арганам, святло да якога ішло цераз вялікае зашклёнае вакно.

   Храм меў дзевяць алтароў, пабудаваных з каменя і аздобленых гіпсавымі фігурамі. Амбон (галоўны алтар) знаходзіўся з левага боку, а насупраць яго справа стаяў помнік графу Юзафу Тышкевічу, заснавальніку і фундатару касцёла. Храм меў свой архіў і бібліятэку.

   У падмурку храма знаходзіліся тры склепы: сярэдні прызначаўся для капліцы, а два бакавыя—для пахаванняў праху асоб з роду Тышкевічаў.

   Першым пробашчам касцёла быў ксёндз Якуб Дземідовіч, намаганнямі якога ад-былося асвячэнне храма. З 1864 па 1919 г. у касцёле Святога Юзафа набажэнствы вяліся па праваслаўнаму абраду (храм быў пераасвечаны ў царкву). Будынак быў ве-рнуты каталікам у 1919 г.. У тым жа годзе касцёл згарэў, дах і частка арак былі зні-шчаны агнём. Аднаўленнем храма, якое працягвалася да 1930 г., займаўся ксёндз Антоній Удальскі, які быў расстраляны немцамі ў 1941 г. за дапамогу яўрэям.

   Да 1958 г. пробашчам касцёла быў грамадзянін Польшчы Ян Германовіч.

   8 кастрычніка 1960 г. касцёл быў зачынены ўладамі, 5 лістапада быў зламаны крыж, 11—каплічкі (ратонды) на ўскраінах горада. Да 1992 г. у будынку касцёла знаходзіліся прамысловыя прадпрыемствы—завод бетонных вырабаў і цэх па выт-ворчасці пластмасавых вырабаў Мінскага завода “Тэрмапласт”. Будынак быў пера-роблены для патрэб прамысловых прадпрыемстваў: зняты і кінуты ў раку фігуры евангелістаў, знішчаны надмагільныя помнікі Тышкевічаў, а іх прах выкінуты са склепа і змешаны са смеццем, знішчаны ўсе алтары і дэкаратыўныя элементы інтэр’-ера.

   Толькі ў 1992 г. будынак быў вернуты вернікам. Зараз святыня аднаўляецца. 

   

 

Палац графа Тышкевіча

  Палац графа Тышкевіча пабудаваны на беразе ракі Валожынкі ў 1782—1806 гг. паводле праекта  архітэктара А.Касакоўскага. Складаецца з галоўнага будынка і бакавых флігеляў, якія ўтвараюць прамавугольны паўадкрыты двор.

   З аднаго боку круты абрыў,далей—сярод зеляніны і дрэў відаць аранжарэя,разныя будынкі, альтанкі, масты і мосцікі. Вакол—ліпавы парк рэгулярнага тыпу са статуямі і морам трапічных раслін, кветак і дрэў. Усюды адчуваўся густ, багацце і клапатлівасць ва ўтрыманні пабудоў і раслін.

   Унутраная аздоба палаца і шматлікія творы мастацтва адрозніваюцца багаццем і ўменнем не толькі выбіраць, але і размяшчаць іх. У Тышкевічаў была багатая карцінная галерэя, вялікая калекцыя бюс-таў і статуй невядомых скульптараў, кітайскія і японскія вазы, калекцыя агнястрэльнай зброі, фаля-рыстычная і нумізматычная калекцыі, вялікая бібліятэка. У цокальным паверсе адміністрацыйнага будынка жылі парабкі. Сам адміністрацыйны будынак стаяў насупраць графскага палаца. Гэты будынак разам з палацам і цяпліцай утваралі палацава-паркавы ансамбль, за якім знаходзіўся парк. Адміністрацыйны будынак знешняй формай і архітэктурай не адрозніваецца ад палаца.

    Валожынскі маёнтак у час свайго росквіту меў гадоўлю пародзістых коней. Напэўна, з мэтай рэкламы конегадоўлі і эстэтычных меркаванняў граф Тышкевіч загадаў адліць з чыгуну скульптуру каня прыкладна ў ¾ натуральнай велічыні сярэдняга конскага росту. Гэты чыгунны конь быў устаноўлены перад палацам. Калі з часам конегадоўля ў маёнтку спынілася, то чыгунны конь аказаўся непатрэбны, і яго зацягнулі ў вялікае графскае гумно, што стаяла недалёка ад рэчкі (цяпер там будынак лясгаса). Вясной 1931 г. у гумне здарыўся пажар. Згарэла гумно поўнасцю, застаўся толькі чыгунны конь. Скульптура астыла, але ў яе адламаўся хвост. Праз некаторы час каня зацягнулі ў новае гумно, дзе ён прастаяў яшчэ гадоў дзесяць.

    У 1936—1937 г. , калі графскія ўладанні ўжо належалі войску, салдаты прыцягнулі з урочышча Пяслівіца агромністы камень-валун ледавіковага паходжання. Паставілі гэты бясформенны валун у тым месцы, дзе калісьці стаяў чыгунны конь, перад палацам. Да каменя прымацавалі бронзавы барэльеф Ю.Пілсудскага. У 1939 г. гэтую манументальную спараду знішчылі бальшавікі, а на тым месцы пахавалі некалькі байцоў Чырвонай Арміі, што загінулі 17 верасня. Зрабілі бетонную падстаў-ку, а на ёй невысокі бетонны абеліск з зоркай.

   Немцы ў 1941 г. скінулі абеліск з зоркай, але падстаўку не кранулі. Акупанты загадалі мясцоваму слесару Эдуарду Дамброўскаму прымацаваць каню хвост, а затым усталявалі яго на падстаўку. У пасляваенны час гэты чыгунны прыгажун спадабаўся камандзіру Беларускай ваеннай акругі, яго ціш-ком дэманціравалі і ўстанавілі ў Мінску перад будынкам штаба акругі. У час перабудовы валожынс-кія раённыя ўлады дамагліся, каб скульптура каня была вернута на сваё законнае месца.

   У 1925—1926 гг. граф Тышкевіч прадаў валожынскі палац корпусу памежнай аховы. На тэрыторыі палаца вайскоўцы пабудавалі дзве аднапавярховыя пабудовы для санчасці і кінатэатра, а над двухпавярховым графскім свіранам пабудавалі трэці паверх, дзе размясцілі казарму (на той час гэта быў адзіны трохпавярховы будынак у горадзе).

   У 1929 г. Валожын афіцыйна становіцца горадам, таму будынак былой графскай аранжарэі дапаўняюць дзвюма сіметрычнымі крыламі і размяшчаюць там староства.

   17 верасня 1939 г. стары граф Ян Тышкевіч быў захоплены ў Вялым супрацоўнікамі НКУС. Некаторы час ён сядзеў у падвале свайго былога адмінімтрацыйнага будынка ў Валожыне, а затым яго абмянялі з немцамі на вядомага нямецкага камуніста, якога выпусцілі з канцэнтрацыйнага лагера і дэпарціравалі ў СССР.

 

ЦАРКВА СВЯТЫХ КАНСТАНЦІНА І АЛЕНЫ

 Праваслаўны храм у Валожыне паявіўся пасля падаўлення царскімі ўладамі паўстання 1863—1864 гг.. У 1864 г. касцёл Святога Юзэфа быў пераасвечаны ў праваслаўны храм. Вернікі-каталікі звярнуліся да графа Тышкевіча, каб той дапамог вярнуць каталікам іх касцёл. Апошні сустрэўся ў Вільні з генерал-губернатарам Мураўёвым і дамовіўся з ім аб наступным: граф Тышкевіч выдае сродкі на будаўніцтва праваслаўнага храма ў Валожыне, пасля пабудовы якога каталікі могуць праводзіць набажэнствы ў касцёле Святога Юзэфа. Склалася так, што царква была пабудавана, але і пераасвечаны касцёл працягваў заставацца праваслаўнай царквой.

   Новы ж храм быў асвечаны ў імя святых вялікіх цароў і раўнаапосталаў Канстан-ціна і Алены 18 ліпеня 1866 г.. У 1875 г. пры Свята-Канстанціна-Аленінскай царкве існавала багадзельня.

   У 1876 г. царква была капітальна адрамантавана, пасля чаго быў распачаты збор ахвяраванняў на добраўпарадкаванне храма. У 1886 г. на сабраныя грошы ўся ўнут-раная сярэдняя частка храма была абшытая дошкамі і пафарбавана алейнай фарбай. На столі над прастолам была зроблена размалёўка ў выглядзе голуба ў ззянні, што сімвалізаваў Святога Духа. Пад купалам іканапісец намаляваў Нерукатворнае аблі-чча Спаса з двума херувімамі па баках Яго.

   У першыя гады пасля асвячэння храма ў ім служыў айцец Іаан (Іван Андрэевіч Берман), вядомы беларускі этнограф і краязнавец, член імператарскага Рускага геа-графічнага таварыства, аўтар этнаграфічнай працы “Календарь по народным преда-ниям в Воложинском приходе Виленской губернии, Ошмянского уезда”.

   Свята-Канстанціна-Аленінская царква—адзін з нямногіх праваслаўных храмаў Усходняй Еўропы, набажэнствы ў якім не перапыняліся з часу асвячэння да нашых дзён. Ні войны, ні рэвалюцыі не былі перашкодай для гэтага. Падчас Вялікай Айчыннай вайны настаяцелем тут быў айцец Міхаіл Бубен. У 1951 г. святар быў асуджаны на вялікі тэрмін пазбаўлення волі. Апасля, як пазапраўна рэпрэсіраваны, ён быў рэабілітаваны.

   У 1991 г. царкоўны прыход увабраў у сябе 26 населеных пунктаў, да самага адда-ленага з якіх было 17 кіламетраў.

   Храм дайшоў да нашага часу ў сваім першапачатковым выглядзе, апошні раз ка-пітальна рамантаваўся ў 1989 г.. На сённяшні дзень Свята-Канстанціна-Аленінская царква з’яўляецца ўнікальным помнікам драўлянага дойлідства яшчэ і таму, што яна—самы вялікі па плошчы драўляны праваслаўны храм Беларусі.

   Іканастас у царкве двух’ярусны: на першым паверсе змешчаны чатыры абразы, на другім—шэсць. Унутраныя сцены пафарбаваны алейнай фарбай і часткова рас-пісаны. На званніцы, што размяшчаецца ў франтоннай частцы царкоўнага будын-ку—пяць званоў вагой ад 25 да 380 кг. Тры з іх былі набыты намаганнямі протаіе-рэя айца Дзімітрыя Агіевіча ў 1989 г..

   На царкоўным цвінтары знаходзяцца пахаванні чатырох настаяцеляў, пяці матух-наў і трох настаўніц царкоўна-прыходскай школы. Цвінтар абнесены моцнай каме-ннай агароджай.

   У 1995 г. падчас пастыркага візіту ў гонар 50-й гадавіны Вялікай Перамогі храм наведаў і адслужыў у ім літургію Свяцейшы Патрыярх Маскоўскі і Усяе Русі Алек-сій ІІ.

Славутыя землякі 

Шимон Перес

П. Битель

 

Ещё в этом разделе